Lứa tuổi THCS, một lứa tuổi có vị trí đặc biệt trong quá trình phát triển của trẻ em. Đây là giai đoạn chuyển từ tuổi thơ ấu sang tuổi trưởng thành. Bên cạnh những phát triển mạnh mẽ về thể chất, HS ở lứa tuổi này bắt đầu hình thành những phẩm chất mới về trí tuệ, nhân cách phù hợp cho việc bồi dưỡng năng lực tự học cho các em.

 

Cần hướng dẫn phương pháp tự học từ bậc học THCS
Ở lứa tuổi này, HS THCS đã có khả năng phân tích, tổng hợp, liên tưởng phức tạp hơn. Trí nhớ của HS lứa tuổi này cũng tăng cường tính chất chủ định, có tổ chức. Vì vậy HS THCS có nhiều tiến bộ trong việc ghi nhớ tài liệu trừu tượng. Ở lứa tuổi này ghi nhớ máy móc ngày càng nhường chỗ cho logic và ghi nhớ ý nghĩa. Tư duy trừu tượng và tư duy độc lập dần dần chiếm ưu thế. HS bắt đầu biết sử dụng những phương pháp đặc biệt để ghi nhớ. Chẳng hạn các em đã biết tiến hành các thao tác như so sánh, phân loại, hệ thống hóa để ghi nhớ và tái hiện tài liệu theo cách hiểu của mình. Ở một số HS hoạt động học tập đạt mức phát triển cao và ham hiểu biết nhiều lĩnh vực. Các em không còn chấp nhận yêu cầu học thuộc lòng của GV. Chính vì vậy, đây là lứa tuổi thích hợp cho việc bước đầu hình thành năng lực tự học.

Xây dựng được năng lực tự học cho HS THCS là tạo nền tảng cho HS phát triển năng lực tự học ở mức độ cao hơn ở bậc THPT và xa hơn nữa là đào tạo được những con người có khả năng tự học, tự nghiên cứu trong một xã hội học tập suốt đời. Cậu học trò Nguyễn Cảnh Toàn năm 12 tuổi mới đậu trung bình vào THCS, nhưng do ham hiểu biết và được thầy giáo khích lệ tự học, năm học sau cậu trở thành người học giỏi nhất lớp và sau này trở thành nhà toán học nổi tiếng thế giới. Giáo sư Nguyễn Cảnh Toàn cho rằng sự thành công của ông một phần quan trọng là do thời phổ thông ông đã hình thành được cách học: tự học.

Nét nổi bật trong phát triển nhân cách ở lứa tuổi THCS là tính tích cực xã hội mạnh mẽ nhằm lĩnh hội các giá trị, chuẩn mực và xây dựng các quan hệ với người lớn, bạn bè nhằm thiết kế nhân cách cho chính bản thân các em một cách độc lập. Các em bắt đầu quan tâm đến những phẩm chất nhân cách của mình và hình thành tự ý thức. Đây là những đặc điểm phù hợp cho GV giúp HS hình thành kĩ năng tự kiểm tra, tự đánh giá, tự điều chỉnh và kĩ năng thảo luận nhóm cho HS THCS.

Phù hợp với những đặc điểm mới của HS THCS và cũng nhằm phát triển trí tuệ và nhân cách toàn diện cho các em, nội dung dạy học và phương pháp dạy học bậc THCS thay đổi theo hướng đa dạng hơn. Các em được tiếp xúc với nhiều môn học, nhiều thầy cô giảng dạy khác nhau. Sự phong phú về tri thức từng môn học làm cho khối lượng ghi nhớ tăng lên vì vậy các em phải học cách ghi nhớ ý nghĩa, phải hình thành khả năng khái quát, tổng hợp và phát triển tư duy trừu tượng. Những phẩm chất này hình thành được ở lứa tuổi THCS phụ thuộc chủ yếu vào người GV.

Vai trò của giáo viên

Người GV với phương pháp dạy học khuyến khích sự phát triển nội lực của HS sẽ kích thích quá trình lĩnh hội tri thức và phát triển trí tuệ. Với lòng yêu nghề và nhân cách vì HS thân yêu GV có khả năng khơi dậy thái độ say sưa, hứng thú học tập để từ đó kích thích HS tự tìm tòi, tự chiếm lĩnh tri thức.

Mới bước vào cấp THCS, HS còn quen với cách học ở tiểu học nên còn thụ động trong tiếp nhận tri thức. Vì vậy ở giai đoạn này trước tiên người GV phải kích thích nhu cầu tự học và niềm tin vào khả năng tự học của HS. HS không thể tự học nếu các em thiếu đi sự mong muốn tự mình “tìm tòi” tri thức, thiếu đi niềm tin vào chính mình. HS THCS có nhu cầu đọc rất cao, nhất là HS ở thành thị. Nhiều HS đầu năm học khi có sách văn học là các em đọc ngấu nghiến tới cuối sách luôn. GV vì thế có thể giới thiệu thêm những cuốn truyện, cung cấp cho các em các bài viết về di tích lịch sử, văn hóa, giới thiệu cho các em những nét về truyền thống lịch sử, đặc điểm tự nhiên - xã hội của địa phương nơi em đang sống, đưa các em đi tham quan,… Khi các em có các hoạt động tự “tìm tòi” GV cần khen ngợi, động viên và khích lệ kịp thời. Điều quyết định sự thành công của những biện pháp kích thích tự học này là nghệ thuật lôi cuốn HS vào những hoạt động bổ ích trên thay vì sở thích đọc truyện tranh và chơi điện tử của HS hiện nay.

Ở lứa tuổi đầu THCS, HS chưa có được khả năng để tổ chức tự học mà chỉ tự học khi được giao các bài tập, nhiệm vụ học tập. Do đó, GV cần thường xuyên giao nhiệm vụ học tập cho HS và có biện pháp kiểm tra, đánh giá việc thực hiện nhiệm vụ học tập. Các nhiệm vụ học tập phù hợp cho các em là: trả lời câu hỏi theo nội dung bài học, làm bài tập trong sách giáo khoa, vận dụng kiến thức đã học để giải thích một số hiện tượng trong đời sống, xây dựng các bài toán từ những dữ kiện cho trước,... Nhiệm vụ học tập phải đa dạng, có độ phức tạp và khó khăn tăng dần. Bên cạnh đó, GV cần phải dạy cho HS phương pháp để học tập có hiệu quả như biết phân đoạn theo ý nghĩa, lập dàn bài để ôn tập và ghi nhớ,… hay dạy các dạng bài tổng quát, sau đó đặt ra các trường hợp cụ thể để HS tự giải.

Ở mức độ cao hơn, GV có thể tập dượt cho HS THCS nghiên cứu khoa học. Đã có những trường học tập dượt cho các em tự lực đi tìm những thông tin mới như giao cho các em làm một thửa ruộng thí nghiệm và một thửa ruộng đối chứng để xem loại giống hay loại kĩ thuật canh tác nào cho năng suất cao hơn hoặc giao cho các em chăm sóc vườn trường có ghi chép nhật ký để theo dõi và so sánh các kĩ thuật canh tác đã áp dụng. Mặc dù những hoạt động trên chưa có nhiều nhưng không phải là không thực hiện được. Dưới áp lực phải đổi mới phương pháp giảng dạy thì nhà trường phải tạo điều kiện để tiến hành các hoạt động trên, còn người GV thì chính họ cũng phải biết tự học, tự nghiên cứu.

Để hình thành năng lực tự học cho HS bên cạnh vai trò quyết định của người GV thì việc tạo môi trường thuận lợi để các em tự học cũng có ảnh hưởng quan trọng. Ở trường học, GV có thể thành lập các nhóm nhỏ học tập dựa trên các nhóm bạn bè cho các em. Việc trao đổi, tranh luận, giúp đỡ nhau trong học tập nhằm vượt qua những khó khăn làm nảy nở các sáng kiến, phát triển lòng yêu thích học tập và củng cố niềm tin vào bản thân các em. GV cũng cần thông báo cho gia đình những biện pháp giúp các em tự học như tạo thời gian, động viên, mua thêm tài liệu,... Đầu năm học, GV chủ nhiệm nhận những yêu cầu từ các GV bộ môn, sau đó ở cuộc họp phụ huynh GV sẽ thông báo những loại sách, tài liệu và phương tiện học tập nên mua thêm, các di tích lịch sử, địa điểm văn hóa các em nên tham quan,… Gia đình là nguồn động viên tinh thần quý giá và cũng là nơi kiểm tra đánh giá sát sao, là nơi cung cấp phương tiện học tập cho các em.

Tóm lại, hình thành khả năng tự học cho HS THCS là phù hợp với đặc điểm của lứa tuổi và cần thiết cho việc dạy học. Người GV giữ vai trò quyết định trong hoạt động học tập của HS ở lứa tuổi này vì vậy cần phải có những biện pháp dạy học thích hợp hình thành năng lực tự học cho các em.